HỢP TÁC XÃ TRONG NGÀNH GIAO THÔNG VẬN TẢI HIỆN NAY Ở NƯỚC TA

TÓM TẮT

Kinh tế tập thể là một trong 5 thành phần kinh tế đang tồn tại trong nền kinh tế nước ta hiện nay. Bộ Giao thông vận tải đã tổng kết 5 năm thực hiện Nghị quyết 05 của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa IX (2002-2007). Qua thực tiễn cho thấy các hợp tác xã vận tải trong ngành phát triển chưa bền vững, còn ở qui mô nhỏ, việc thu hút người dân kinh doanh vận tải tham gia vào hợp tác xã còn gặp nhiều khó khăn, cần phải được nghiên cứu kỹ để có những chính sách khuyến khích người dân tự nguyện tham gia.

1.     ĐẶT VẤN ĐỀ

Ngày 18 tháng 3 năm 2002 Ban chấp hành trung ương Đảng khóa IX đã ra Nghị quyết 05 “về tiếp tục, đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể” đến nay đã được mười năm. Sau gần bốn năm hội nhập quốc tế, ngày nay cơ chế thị trường đã tác động vào các thành phần kinh tế nói chung và ngành giao thông vận tải nước ta hiện nay nói riêng. Từ đó đã hình thành và tồn tại nhiều kiểu tổ chức kinh doanh vận tải như:  doanh nghiệp tư nhân, hợp tác xã, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần. Tuy nhiên các doanh nghiệp vận tải này chủ yếu là qui mô nhỏ chiếm tỷ lệ đa số. Những doanh nghiệp sở hữu số lượng phương tiện vận tải như: ô tô, tầu thuyền, sà lan hơn 30 phương tiện trở lên đủ điều kiện thành lập công ty lớn không nhiều, chỉ khoảng 5-7%.  Đó cũng là một trong những nguyên nhân làm cho ngành vận tải nội địa của Việt Nam còn mang tính manh mún, nhỏ lẻ tạo nên sự cạnh tranh không lành mạnh và còn góp phần làm cho tai nạn giao thông ngày một tăng, gây khó khăn cho việc quản lý của ngành.

Vậy muốn có một doanh nghiệp lớn để kinh doanh thật bài bản thì vốn phải  lớn mà một người hay một nhóm người cũng khó có thể góp lại được. Nhưng nếu nhiều người mỗi người một ít mà góp lại thành lớn là không khó.

Hơn nữa việc qui tụ những người kinh doanh nhỏ lẻ vào một tập thể lớn cũng rất thuận tiện cho việc quản lý của ngành, Vậy làm cách nào để qui tụ họ vào kinh doanh theo mô hình lớn? Bằng biện pháp hành chính ư? Không thể được, bài học từ những công ty Công tư hợp doanh của những năm 80 thế kỷ trước đã thất bại. Đó là những lý do mà cả người quản lý và người kinh doanh vận tải rất trăn trở.

Vậy bằng cách nào để qui tụ được những người kinh doanh nhỏ lẻ vào làm ăn tập thể? Tạo lên qui mô lớn và cũng thuận lợi cho nhà quản lý?

-Về mặt pháp lý, hợp tác xã là một thành phần kinh tế đã được xác lập trong cơ chế thị trường, được luật hóa khá đầy đủ đồng thời hợp tác xã đang được Nhà nước khuyến khích phát triển thì có những chính sách ưu đãi về tinh thần, vật chất.

-Về hiệu quả kinh tế, chỉ cần so sánh một yếu  tố bảo quản và khai thác phương tiện vận tải giữa hợp tác xã và các loại hình tổ chức khác, thì hợp tác xã là có hiệu quả hơn vì trong hợp tác xã, xã viên vừa là chủ phương tiện, lại vừa là người khai thác phương tiện nên họ rất có trách nhiệm với tài sản của họ.

Xã viên làm được công việc khai thác nguồn hàng, nhưng từng xã viên thì rất khó làm được tất cả các việc liên quan đến hợp đồng vận chuyển, nhất là đối với những lô hàng có khối lượng lớn. Và tâm lý chủ hàng họ cũng ngại ký với một xã viên vì sợ không đảm bảo đúng kế hoạch. Nhưng nếu là hợp tác xã đứng ra ký thì họ sẵn sàng.

Hợp tác xã nếu được chuẩn bị tốt thì ngay khi ra đời nó đã có thể có quy mô lớn đủ khả năng cạnh tranh trong thị trường hiện nay của một pháp nhân kinh tế, tiếng nói có trọng lượng trong xã hội. Hợp tác xã sẽ sớm xây dựng được uy tín trên thương trường bởi nó đã sẵn có sự hậu thuẫn về vốn (do xã viên góp), chính sách ưu đãi phát triển (của Chính phủ) tránh được việc cạnh tranh không lành mạnh trong nội bộ những người làm nghề vận tải, thâu tóm được thị trường (do những chủ phương tiện có sẵn đưa về).

- Mặt khác, Hợp tác xã còn là nơi có uy tín, có vị trí trong xã hội để giải quyết các vướng mắc tranh chấp về pháp luật khi các thành viên trong quá trình hoạt động gặp phải. Giảm được các chi phí gián tiếp và đặc biệt Hợp tác xã vẫn không làm mất đi tính tư hữu vốn có của người nông dân, nhưng lại phát huy được    được quyền dân chủ của mình (thông qua Đại hội xã viên)

2.THỰC TIỄN CÁC HỢP TÁC XÃ VẬN TẢI HIỆN NAY

Sau 10 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 khóa IX của Đảng, về kinh tế tập thể ngành giao thông vận tải đã đạt được những kết quả nhất định, đến 31/12/2010  toàn ngành có 1070 hợp tác xã vận tải và 08 liên hiệp hợp tác xã (chỉ đứng sau ngành nông nghiệp 8.918 hợp tác xã, ngành công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp 2.497 hợp tác xã),  62/63 tỉnh đều có hợp tác xã  vận tải (Tp. Đà Nẵng chưa có). Dẫn đầu là Tp. HCM có 160 hợp tác xã, Hà nội 73, Nam định 40, Đắc lắc 34, Gia Lai 32, Lào Cai 33. Địa phương có ít hợp tác xã nhất là Ninh Bình (01), Bắc Kạn (02), Hà Tĩnh, Nghệ An, Ninh Thuận, Sóc Trăng và Yên Bái mỗi tỉnh có (04). Tổng vốn của các hợp tác xã là 60.000 tỷ, doanh thu bình quân đạt 19,5 tỷ đồng/ hợp tác xã , lợi nhuận ròng đạt 115 triệu đồng/hợp tác xã, và đáp ứng khoảng 48% nhu cầu vận tải hàng hóa hành khách trong toàn ngành, hợp tác xã chiếm tỷ trọng tuyệt đói tói 70% náng lực vận chuyển. Giải quyết việc làm cho hơn 15 ngàn  lao động chủ yếu là nông thôn.

Nhìn chung  qui mô của đa số các hợp tác xã còn nhỏ, chủ yếu làm dịch vụ hỗ trợ, tính bền vững chưa cao, xã viên chưa thật sự gắn bó với hợp tác xã, xã viên thích thì vào, không thích thì ra một cách tùy tiện, không quản lý được phương tiện và người lái.

Chưa có nhiều hợp tác xã có qui mô lớn về số lượng phương tiện, tiềm lực kinh tế mạnh, kết quả sản xuất kinh doanh đạt hiệu quả cao chưa nhiều.  Mà mới chỉ xuất hiện được một vài hợp tác xã điển hình là: hợp tác xã vận tải đường sông Rạch Gầm (tỉnh Tiền Giang) có vốn 650 tỷ, doanh thu hơn 500 tỷ; Hợp tác  xã vận tải Vàm cỏ (tỉnh Long An) vốn 400 tỷ doanh thu 300 tỷ, hợp tác xã Quyết Thắng ( Đắc Lắc)  năm 2010, vốn 50 tỷ, doanh thu 40 tỷ, lợi nhuận 158 triệu.  Hợp tác xã Thành Công ( ĐắcLắc) vốn 48 tỷ, doanh thu (2010) 22 tỷ.

Một số hợp tác xã vận tải hiện nay hoạt động theo hướng đa ngành, đa nghề như: Hợp tác xã vận tải Thành Công (Đắc Lắc) ngoài lĩnh vực vận tải hành khách liên tỉnh, vận tải xe buýt, xe tắc xi,  hợp tác xã còn kiêm luôn vệ sinh và chiếu sáng đô thị. Hợp tác xã Quyết Thắng ( ĐắcLắc) kinh doanh vận tải khách liên tỉnh, xe buýt, tắc xi, bến xe liên tỉnh, dịch vụ sửa chữa, kinh doanh xăng dầu và vật tư thiết bị, hiện nay hợp tác xã này đã mở một chi nhánh vận tải xe buýt tại Khánh Hòa,  Hợp tác xã vận tải Rạch Gầm (Tiền Giang) kinh doanh rất nhiều  lĩnh vực ngoài vận tải thủy- bộ còn sửa chữa đóng mới tầu thuyền, kinh doanh xăng dầu, vật liệu xây dựng, san lấp mặt bằng ...

Tìm hiểu thực tế, từ các hợp tác xã  phát triển mạnh trong thời gian qua, có thể rút ra những nhận xét sau.

 Các hợp tác xã vận tải hiện nay đều được tổ chức theo  mô hình kiểu mới có phương pháp tổ chức mới khác hoàn toàn kiểu tổ chức của những năm 1970-1980

Các hợp tác xã hiện nay được tổ chức sản sản xuất kinh doanh vận tải đa phương thức, đa ngành nghề  và không giới hạn địa giới hành chính để huy động vốn và khai thác tiềm năng vận tải ở khu vực từng bước tạo nên qui mô lớn.

Thông qua kết quả sản xuất kinh doanh xã viên đã nhận thấy rằng góp phương tiện vào hợp tác xã cùng làm  ăn sẽ đem lại lợi ích cho họ  nhiều hơn là làm ăn nhỏ lẻ.

Các hợp tác xã thống nhất cách khai báo lập chứng từ  số sách theo quy định thống nhất và được ngành thuế chấp nhận; hợp tác xã là tổng hợp hạch toán thống kê báo cáo, thu nộp thuế với cơ quan thuế. Hợp tác xã  đứng ra vay vốn cho xã viên và thu hồi vốn cho ngân hàng.

Phải có sự phân công trách nhiệm giữa Ban chủ nhiệm với xã viênmột cách minh bạch.

 3. KIẾN NGHỊ

Cần đảm bảo cho hợp tác xã phát triển bền vững và theo hướng qui mô lớn, xã viên không tự ý ra khỏi hợp tác xã một cách tùy tiện, không tự ý bán hoặc cho thuê, cầm cố phương tiện đó mà không có sự đồng ý của hợp tác xã thì  phải thực hiện cho được: chủ quyền phương tiện thuộc hợp tác xã (hợp tác xã đứng tên chủ phương tiện); xã viên là người góp vốn bằng phương tiện (nhưng qui ra giá trị bằng tiền để làm cơ sở phân chia lợi nhuận sau này) và cũng là người bảo quản, vận hành, khai thác, tu bổ phương tiện đó. Mặt khác hợp tác xã cũng không thể tự ý đem phương tiện cho nơi khác thuê. Điều này rất có lợi cho cả xã viên và hợp tác xã

Các chủ phương tiện, phải được toàn quyền tuyển dụng lao động tạo sự cha truyền con nối trong kinh doanh, hợp tác xã chỉ làm các thủ tục tuyển dụng theo qui định của luật Lao động.

Ban chủ nhiệm, nhân viên điều hành nhất định phải được đào tạo qua trường lớp có đủ trình độ nghiệp vụ chuyên ngành từ trung cấp trở lên. Đặc biệt Ban chủ nhiệm phải chọn được những người có tâm, có tầm  hết mình vì tập thể, không ích kỷ hẹp hòi và phải do chính xã viên bầu lên thông qua đại hội xã viên.

Khuyến khích thành lập các hợp tác xã vận tải thủy bộ có qui mô lớn,  vận tải đa phương thức, kinh doanh đa ngành nghề. Tiến tới thành lập liên hiệp vận tải khu vực.

Bộ Giao thông vận tải sớm có tổng kết 10 năm thực hiện Nghị quyết 05 của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa IX, để có những chính sách thích hợp nhằm khuyến khích phát triển hợp tác xã trong ngành trong giai đoạn tiếp theo.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1.      Bộ kế hoạch và đầu tư – vụ hợp tác xã (2008), Một số nội dung cơ bản, chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước về kinh tế tập thể, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.

2.       Bộ giao thông vận tải (2007), Báo cáo tổng kết thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 khoá IX, Hà Nội.

3.      Học viện chính trị – Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh – Tạp chí Cộng sản – Liên minh HTX Việt Nam – Báo Nhân dân (2007), tài liệu hội thảo khoa học quốc gia: Tư tưởng Hồ Chí Minh về hợp tác xã – những vấn đề lý luận và thực tiễn, Hà Nội.

4.      Hợp tác xã Rạch Gầm Tiền Giang (2010), Báo cáo tổng kết 30 năm họat động sản xuất kinh doanh.

5. WWW.lienminhhoptacxavietnam.com.vn
6. TS. Lê Đình Doanh (2004), Trao đổi về sự nghiệp phát triển GTVT thủy nội địa ở Việt Nam, Tạp chí Cánh buồm (91+92) (xem trang 11, 50).

7.Ks. Trần Đỗ Liêm. Vận tải thủy ngoài quốc doanh thời đổi mới, Tạp chí Cánh buồm số 78/2002.

8.Việt Hà. Mô hình hợp tác xã vận tải trong nền kinh tế mới, Tạp chí cánh buồn số 97/2004. 

Bài đăng trên Tạp chí Khoa học Xã hội số2(162)2012